विकासोन्मुख देशहरूमा मानव संसाधनको अवस्था

0
  • राजेन्द्रप्रसाद कोइराला

मानव संसाधन व्यवस्थापन विगत दुई दशकदेखि प्राज्ञिक क्षेत्र र अभ्यासमा बढ्दोरूपमा महŒवपूर्ण भएको छ । फलस्वरूप यस विषयमा ठूलो कुरा प्रकाशित भएको छ । नयाँ अनुसन्धान क्षेत्रहरू खोलिएका छन्, अन्तर्राष्ट्रिय मानव संसाधन व्यवस्थापन र रणनीतिक मानव संसाधन व्यवस्थापनसहित ।

व्यापार भूमण्डलीकरणको द्रुत विकास र उदीयमान बजारहरूको बढ्दो महŒवका कारण एक्काइसौं शताब्दीमा प्रबन्धकहरूको सफलता विश्वका विभिन्न क्षेत्रहरूमा मानव संसाधन (HRS) प्रबन्ध गर्ने गतिशीलता बुझ्ने क्षमताद्वारा निर्धारण गरिन थालिएको छ ।

औद्योगिक विकास भएका देशहरूमा मानव संसाधनको व्यवस्थापनलाई  ज्ञानको सम्पत्तिको रूपमा ग्रहण गरिन्छ । यद्यपि गरीब राष्ट्रहरूमा मानव संसाधन व्यवस्थापन (HRM) को गतिशीलताबारे जानकारी आजपर्यन्त दुर्लभ नै ठानिन्छ । विश्वव्यापीरूपमा यो अनुभव गरिएको छ कि एचआरएम रणनीतिहरू गरीब  राष्ट्रहरूमा धेरै फरक हुन्छ र एउटा देशमा मानव संसाधन व्यवस्थापनका लागि बनाइएका रणनीतिहरू अर्को मुलुकमा बेकार वा अप्रासङ्गिक हुन सक्छ । विश्व अर्थतन्त्रमा विकासोन्मुख देशहरूको बढ्दो महŒव (कम लागतको स्रोत, खरीदकर्ता, प्रतिस्पर्धी, पूँजी प्रयोगकर्ता र बहुसङ्ख्यक बहुराष्ट्रिय संस्थाहरूको प्रत्यक्ष विदेशी लगानीको घरको रूपमा), शिक्षाविद् र व्यवसायीहरूले मानव संसाधनलाई यी देशहरूमा कसरी  व्यवस्थित गर्न सकिन्छ भनी बुझ्नु ज्यादै जरूरी छ ।

विकासोन्मुख देशहरूमा मानव संसाधन व्यवस्थापन जटिल र अप्ठ्यारो रूपमा देखिएको छ ।

नीति निर्माता र अनुसन्धानकर्तालाई महŒवपूर्ण जानकारी दिएर, शिक्षाविद् अर्थात प्राज्ञिकहरूले यस क्षेत्रमा महŒवपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन् । विकासशील देशहरूमा मानव संसाधन व्यवस्थापनसँग सम्बन्धित विभिन्न कठिनाइहरूबारे जागरूकता प्राप्त गर्न व्यावसायिक विद्यार्थीहरूका लागि महŒवपूर्ण छ, किनकि तिनीहरू भविष्यका व्यावसायिक नेता हुन् । उनिहरूलाई यस विषयमा दक्ष बनाउनु ठूला–ठूला विश्वविद्यालयको प्रतिबद्धता हुनु ज्यादै महŒवपूर्ण हुन्छ । मानव संसाधन व्यवस्थापन र यसको विज्ञता आजको वैश्य युगको अपरिहार्यता हो । फर्महरूभित्र कर्मचारी सम्बन्ध अभ्यासहरू विशेषगरी, आन्तरिक श्रम बजार (ILM) संरचनाहरू, हाल अधिकांश विकासोन्मुख राष्ट्रहरूमा सामाजिक र सांस्कृतिक मूल्यहरू, धार्मिक विचारहरू, जातीय/जातीय–आधारित स्तरीकरण, राजनीतिक निष्ठा र आर्थिक शक्तिबाट प्रभावित छन् ।  भ्रष्टाचार र रातो टेपलाई बढावा दिने यस्ता आन्तरिक श्रम बजारहरूको परिणामस्वरूप सङ्गठनात्मक कार्यसम्पादनमा असर परेको छ । अधिकांश विकासोन्मुख राष्ट्रहरूमा निजीकरण र संरचनात्मक समायोजन कार्यक्रमहरूको सन्दर्भमा हुने परिवर्तनबारे जानकारी हुनु जरूरी छ ।  यी देशहरूमा मानव संसाधन प्रणालीहरू अब तर्कसङ्गत, वस्तुनिष्ठ र व्यवस्थित रोजगार प्रणालीहरूसँग मिल्नुपर्छ ।

उत्पादकत्वमा योगदान दिएर देशको अर्थतन्त्रमा मानव संसाधनले महŒवपूर्ण भूमिका खेल्छ भन्ने कुरा गम्भीरताका साथ ख्याल गर्नुपर्छ । मानव संसाधनको उपादेयताका कारण अन्य स्रोतहरू सहयोगी हुन्छन् । शिक्षा, तालीम र स्वास्थ्य सेवा सबै मानव पूँजीमा लगानी गर्ने र फिर्ता दिने माध्यम हुन् । मानव संसाधन विकासले मानव पूँजी निर्माणमा वृद्धि गरेर देशको प्रतिव्यक्ति आय बढाउन सक्छ । ज्ञान हस्तान्तरणले कामदारको उत्पादकत्व बढाउन सक्छ र फलस्वरूप प्रतिव्यक्ति आय बढ्छ । मानव संसाधन नीतिहरूले संस्थाको मानव संसाधन रणनीतिलाई यथार्थपरक र सफलरूपमा कार्यान्वयन गर्न महŒवपूर्ण भूमिका खेल्छ । त्यसले मनोवैज्ञानिक सम्झौताको रूपमा सुधार गर्न र कर्मचारी र प्रबन्धकहरूको लागि स्थिरता र खुलापन प्रदान गरेर सकारात्मक सङ्गठनात्मक संस्कृति प्रवद्र्धन गर्न मदत गर्दछ ।

मानव संसाधनमा कलम चलाउने  डुन्निङ (२००६) का  अनुसार अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार अनुसन्धानले मुख्यतया संस्था र राष्ट्रहरूको भौतिक सम्पत्तिमा ध्यान केन्द्रित गर्दछ, तर व्यवसाय र राष्ट्रहरूको मानव वातावरणलाई बेवास्ता गर्ने पाइएको छ । अनुसन्धानकर्ताहरूका  अनुसार ज्ञान ‘आर्थिक उन्नतिको लागि सबैभन्दा महŒवपूर्ण प्रेरक’ हो र यो मानव वातावरणबाट प्राप्त हुन्छ। “मानव सम्पत्तिहरू (अर्थात् सिर्जनात्मकताले नवप्रवर्तनको नेतृत्व गर्दछ, अनुभव, सीप, र कर्मचारीहरूको ज्ञान) र ती सम्पत्तिहरू दिइएको ठाउँमा राखिएका सीप र क्षमताहरूलाई ‘मानव वातावरण’को रूपमा परिभाषित गरिएको छ ।

परिणामस्वरूप सरकार साथै  कम्पनीले कसरी आफ्नो मानव संसाधन (एचआर) को व्यवस्थापन गर्दछ, जुन मानव सन्दर्भबाट व्युत्पन्न हुन्छ र  यसले सञ्चालन गर्दछ, त्यसैमा  यसको सफलता वा असफलतामा पर्याप्त प्रभाव पार्छ (बार्नी, २००१  र थमसन, २००९) । अर्थात् मानवीय वातावरणको पक्षलाई स्वीकार गर्न नसकेमा अबका दिनमा त्यस्ता कम्पनीहरूको अस्तित्वमा नै प्रश्नचिह्न लाग्न सक्छ । यो तर्क गरिएको छ कि मानव संसाधन व्यवस्थापन (HRM) मा व्यापारको लागि प्रतिस्पर्धात्मक लाभको रूपमा धेरै अध्ययन गरिएको छ, जबकि सरकारी क्षेत्रमा यसको महŒवलाई अझै अङ्गिकार गर्न सकिएको छैन हाम्रो जस्तो मुलुकमा । जबकि सरकारी कार्यालयहरूमा हुने बेथितिलाई मानव संसाधनको प्रविष्टिले निकै हदसम्म समाधान गर्न सक्छ ।

मानव संसाधन प्रत्येक संस्थाको लागि मूल्यवान सम्पत्ति हो, चाहे नाफामूलक वा गैरनाफामूलक सङ्घ–संस्था होस्  वा सरकारी कार्यालय । प्रभावकारी स्रोत व्यवस्थापनले प्रतिस्पर्धात्मक फाइदाहरूमा योगदान पु¥याउँछ, जसको परिणामस्वरूप सङ्गठनले आफ्नो उद्देश्यमा सफलता प्राप्त गर्छ । अनुसन्धानका अनुसार विभिन्न अन्तर्सम्बन्धित एचआरएम अभ्यासहरू लागू गर्नाले कुनै कम्पनीलाई बहुआयामिक सफलतातर्फ लग्न सकिन्छ । यसलाई उच्च प्रदर्शन कार्य प्रणाली (HPWS– High Performance work system) भनिन्छ । भर्ती, छनोट, तालीम, कार्यसम्पादन व्यवस्थापन र भुक्तान ज्च्ः विधिहरू समावेश गरिएका केही मात्र हुन् । एचपिडब्लु, व्यापकअर्थमा एचआरएम रणनीतिहरू हुन् जसले कर्मचारी प्रतिबद्धता र सङ्गठनको लक्ष्यहरूमा संलग्नता बढाएर समग्र सङ्गठनात्मक कार्यसम्पादनमा चमत्कारी सुधार गर्दछ ।

हूअङ, अह्ल्स्ट्रोम, ली, चेन, र  सेइन  का अनुसार–“HPWS ले सामान्य HR रणनीतिहरूभन्दा राम्रो परिणाम दिन्छ । मानव संसाधन र सङ्गठनका अन्य व्यावसायिक एकाइहरूलाई छुट्टै संस्थाको रूपमा व्यवहार गर्नुको सट्टा, HPWS ले   एकीकृत व्यापार प्रक्रिया विकास गर्न प्रयास गर्दछ । प्रबन्धकहरू र कर्मचारीहरूलाई HPWS एचपिडब्लु अन्तर्गत समग्ररूपमा सङ्गठनको लागि पारस्परिकरूपमा  लाभदायक तरीकामा सहयोग गर्न प्रोत्साहित गर्ने कार्य अभ्यासहरू लागू गर्न आग्रह गरिन्छ । चोपडा र चोपडा भन्छन् कि HPWS ले असाधारण मानव पूँजी प्रदान गर्दछ, जुन सङ्गठनको सफलताको लागि महŒवपूर्ण छ । कर्मचारीको  मनोबल र उत्प्रेरणामा यसको ठूलो भूमिका हुन्छ भन्ने अध्ययनले देखाएको छ ।

भूमण्डलीकरणले जनसाङ्ख्यिकीय विविधतालाई विस्तार गरेको छ र देशहरूले पत्ता लगाइरहेका छन् कि उनीहरूको नागरिक सेवाले यो बढ्दो विविधतालाई प्रतिनिधित्व गर्न सक्दैन । विभिन्न कर्पोरेशनहरूले आफूले सेवा गर्ने वातावरणमा भएका परिवर्तनहरू पार गर्ने सन्दर्भमा के हासिल गर्न चाहन्छन् भन्ने कुरामा निर्भर गर्दै, फर्मले आन्तरिक र बाह्य दुवै भर्ती दृष्टिकोणहरू प्रयोग गर्न सक्छ । सङ्गठनले काम गर्ने वातावरण स्थिर नभएको कारण भर्तीलाई व्यवसायको निरन्तर मागसँग मिल्नेगरी अद्यावधिक गर्नुपर्छ । यद्यपि यो बुझ्नु महŒवपूर्ण छ कि एउटा कम्पनीको लागि के काम गर्दछ अर्कोको लागि काम नगर्न सक्छ (लविगं ७ हाय्स् २००४)। यस खोजको नतीजाको रूपमा कम्पनीहरू विशेषगरी, सार्वजनिक क्षेत्रले भर्ती रणनीति विकास र कार्यान्वयन गर्दा उनीहरूको सञ्चालन वातावरण र वाञ्छित अन्तिम लक्ष्य सावधानीपूर्वक जाँच गर्नुपर्छ ।

सिंगापुरमा भर्ती प्रक्रियाः

सिंगापुर एउटा यस्तो देश हो जुन आफ्नो बलियो सार्वजनिक क्षेत्रको परिणामस्वरूप ठूलो मात्रामा समृद्ध भएको छ । धेरैले सिंगापुरलाई ‘मस्तिष्क लाभ राष्ट्र’ को रूपमा उल्लेख गरेका छन् र दाबी गरेका छन् कि उच्च वर्गका मानिसहरूलाई भर्ती गर्ने, प्राप्त गर्ने र राख्ने क्षमताले यसलाई अन्य देशका सार्वजनिक क्षेत्रहरूमा प्रतिस्पर्धात्मक लाभ प्राप्त भएको छ । मानव संसाधनको उचित व्यवस्थापनबाट कसरी देशले लाभ लिन सक्छ भन्ने उदाहरण सिंगापुरबाट लिन सकिन्छ । विविध भर्ती रणनीतिहरूद्वारा  सार्वजनिक क्षेत्रका शीर्ष व्यक्तिहरूलाई आकर्षित गर्नु सिंगापुरको क्षमताको आधारभूत तŒवहरूमध्ये एक हो । एचपिडब्लुको उचित महŒव बुझी त्यसै अनुसार देशको मानव संसाधन व्यवस्थापन गर्न सकेको कारण आज त्यो देश सबैको लागि उदाहरणीय बन्न सम्भव भयो ।

अन्त्यमा

भर्ती प्रक्रिया, निस्सन्देह मानव संसाधन प्रक्रियाको सबैभन्दा महŒवपूर्ण पक्षहरूमध्ये एक हो ।

सही व्यक्तिहरू नभई कुनै पनि कुरा प्राप्त हुँदैन । अर्थात् रोजगारका लागि उपयुक्त मानव संसाधन, नीतिहरू जतिसुकै राम्रो बनाइए पनि, वा रणनीति जति सक्षम राखिएको छ, वा कुनै खास उद्योग कत्तिको लाभदायक छ भन्ने कुराले फरक पार्दैन यदि व्यक्तिको छनोट राम्रो छैन भने । अर्कोतर्फ सही व्यक्तिहरूले योजना, मस्यौदा र नीतिहरू लागू गर्न र सफल क्षेत्र बनाउन वा आवश्यकता अनुसार लाभ प्राप्त गर्न सक्छन् यदि स्वीकार्य र योग्य कर्मचारीहरू भर्ना गर्न सकेका छन् भने । भर्ती–रणनीति कुनै पनि सफल व्यवसायको आधार हो । सही समयमा कामको लागि सही मानिस पाउनु एउटा कम्पनी या सार्वजनिक सङ्घ–संस्थाको ठूलो विशेषता हो ।  सफल सरकारहरूले सक्षम र संलग्न कर्मचारीहरूलाई आकर्षित गर्ने भर्ती रणनीति बनाउँछन् । सरकारी नीति र तिनको कार्यान्वयनले मुलुकलाई आर्थिक कमजोरीबाट आर्थिक शक्ति बनाउन प्रेरित गर्छ ।

Website | + posts

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here